Okres prenatalny

Okres prenatalny jest okresem wystepujacym przed narodzeniem dziecka.Dzieli sie on na trymestry, a wiec trzy rowne odcinki czasowe, z ktorych kazdy obejmuje trzy miesiace. PIEWRWSZY TRYMESTR ROZWOJU

Okres najbardziej intensywnego rozwoju. Z zaplodnionej komórki powstaje istota przypominajaca wygladem miniaturowego czlowieka ze wszystkimi podstawowymi, zaczynajacymi funkcjonowac, narzadami wewnetrznymi. Rozwoj przebiega wtedy przede wszystkim pod wplywem genetycznie zachowanego porzadku i wzorca. Im wczesniej etap rozwoju, tym wplyw pozagenetycznych czynnikow jest mniejszy.

DRUGI TRYMWSTR ROZWOJU

Zakonczyla sie organogeneza. Drugi trymestr zycia dziecka cechuje najbardziej intensywny wzrost oraz duze tempo rozwoju ukladu nerwowego, przejawiajace siew doskonaleniu motoryki. Jest to okres osiagniecia przez mozg pelnej liczby neuronow oraz ich intensywnego rozwoju; nastepuje mielinizacja, czyli tworzenie sie otoczki tluszczowej wzdluz wlokien nerwowych w rdzeniu kregowym, dzieki czemu szybszy i bardziej efektywny jest przebieg impulsow nerwowych.

Zasob bodzcow zmyslowych, jakich dostarcza srodowisko srodmaciczne oraz docierajacych od wewnatrz i z zewnatrz ciala matki, jest bardzo bogaty i zlozony, a jednoczesnie malo poznany. W tym trymestrzewszystkie zmysly sa funkcjonalnie czynne, tworza sie ich korowe osrodki oraz powiazania miedzy nimi.Dziecko odbiera wrazenia zmyslowe, lecz nie integruje ich jeszcze w schematy spostrzezeniowe.Umiejetnosc reagowania na bodzce eksperymentalne nie oznacza, ze sa one uswiadomione. Prenatalne struktury nerwowe moga odgrywac role mediacyjna w odbieraniu wrazen, np. przy braku wyksztalconego receptora, bodziec moze byc odbierany przez bardziej zaawansowane w rozwoju modalnosci sensoryczne lub wyspecjalizowany system neuronalny(Hepper, 1992, s. 133-134).Duza przestrzen wokol dziecka pozwala na nieskrepowane cwiczenia ruchowe.Wmiejscu wolnych,nieregularnych ruchów, ktore angazowaly naraz wiele miesni i stawow, pojawiaja sie ruchy pelne wdzieku.Ruch ksztaltuje bowiem sile i precyzje miesni oraz ruchomosc stawow.Ruchy staja sie wyraznie wyczuwalne dla kazdej matki.

TRZECI TRYMESTR ROZWOJU

Najbardziej charakterystyczna cecha tego okresu jest wzrastajaca mozliwosc przezycia dziecka poza organizmem matki.Jesli urodzi sie ona po 28. a przed 36. tygodniem ciazy, nazywamy go wczesniakiem i jego szanse prawidlowego rozwoju zaleza m.in. od plci (wieksza przezywalnosc dziewczynek),wagi ciala, wad lub chorob wrodzonych, przyczyn przedwczesnego urodzenia sie.

Charakterystyczna cecha tego okresu jest intensywny rozwoj tkanki tluszczowej, co prowadzi do podwojenia wagi. Nastepuje dalsze magazynowanie potrzebnych po urodzeniu skladnikow.dziecko pije okolo litra plynu owodniowego dziennie, co dostarcza mu okolo 15%zapotrzebowaia odzywczego (ma to szczegolne znaczenie, jesli lozysko jest niewydolne ;Vaughan, 1997, s.197).

W ostatnim trymestrze rozwoju zwieksza sie powierzchnia kory mozgowej(przez uklad bruzd). Rozwoj polaczen nerwowych jest juz na tyle zaawansowany, ze w korze mozgowej zachodzi proces dyskryminacji bodzcow, uczenia sie, zapamietywania, nabywania nawykow i preferencji, doswiadczania pierwotnych emocji.Behawioralna aktywnosc dziecka jest przejawem pierwotnych form umyslu, ktore graja istotna role w jego rozwoju(Hepper, Shahidullah, 1994).

W ostatnich tygodniach zycia prenatalnego zachowanie dziecka moze byc kategoryzowane w zaleznosci od rodzaju aktywnosci ukladu nerwowego. Na stan behawioralny sklada sie okreslona kombinacja fizjologicznych i behawioralnych zmiennych, ktore sa stale w ramach trwania danego stanu, a ktore, po wyraznych objawach przejsciowych, przyjmuja parametry charakterystyczne dla inego stanu. Powtarzaja sie one u danego dziecka, oraz wystepuja w podobnej formie u innych dzieci w tym samym wieku .J.G.Nijhuis (1992) zaproponowal rozroznienie czterech stanow opisujacych zachowanie prenatalne:gleboki i regularny sen, aktywny sen, spokojne czuwanie, aktwne czuwanie.Kazdy stan behawioralny wyznaczaja trzy wskazniki :specyficzny rytm pracy serca(cztery wzorce), charakterystyczne ruchy ciala, obecnosc lub brak ruchow galek ocznych oraz wskazniki towarzyszace, jakimi sa obecnosc i regularnosc: ruchow oddechowych(przepony), ruchow ust(polykania), wydalania moczu oraz okreslonych parametrow matabolicznych i hemodynamicznych. Stanbehawioralny, jako wyraz aktywnosci i zintegrowanego dzialania ukladu nerwowego, stanowi fizjologiczne podloze rozwoju zycia psychicznego (np. od niego zalezy receptywnosc dziecka na bodzce).

Cylkiczne powtarzanie sie okreslonej kombinacji wyroznionych wskaznikow-ich obecnosc, regularnosc i stopien nasilenia, jak rowniez wspolwystepowanie sa wyrazem normalnego rozwoju ukladu nerwowego. Natomiast pojawiajace sie w tym zakresie odchylenia od normy sa zwykle zwiazane z zaburzeniami rozwojuukladu nerwowego, charakterystycznymi u dzieci, np. z wewnattrzmacicznym opoznieniem wzrostu, wodoglowiem, pddanych dzialaniu alkoholu, kokainy, lekow przeciwepileptycznych, oraz dzieci matek z cukrzyca.

Dziecko staje sie istota czujaca i reagujaca juz przed urodzeniem.Narzady zmyslow rozpoczynaja funkcjonowanie w nastepujacej kolejnosci: dotyk, rownowaga, wech, smak, sluch, wzrok.Jesli srodowisko wewnatrzmaciczne nie stymuluje zakoncze nerwowych danego zmyslu, to one same wysylaja sygnaly, tworzac obwody, po ktorych bezposrednio po urodzeniu moga byc przesylane informacje do mozgu. Rozwoj zmyslow jest wzajemnie od siebie zalezny (zjawisko intersensorycznosci). POzbawienie bodzcow jednego z nich lub dluzsze emitowanie bodzcow o duzej sile w okresie krytycznym ksztaltowania sie danej funkcji(np. sluchowej) moze spowodowac zahamownie badz zaburzenie rozwoju nie tylko danego zmyslu, ale tez innych oraz funkcjonowanie calego ukladu nerwowego.

Jednym z czynnkiow roznicujacych rozwoj jest plec. W zakresie wielu (np. budowy szkieletu) plec jest czynnikiem wyrazniej roznicujacym niz inne ( jak np.rasa). Dymorfizm plciowy , a wiec dwupostaciowosc organizmow odmiennych pod wzgledem morfologicznym, fizjologicznym i psychicznym, jest szczegolnie widoczny w zakresie ukladu rozrodzczego,ale dotyczy rowniez mozgu (jego struktury, jak i fizyczno-chemicznych procesow ,ktore leza u podloza jego funkcji).Pod wplywem czynnikow genetycznych i hormonow obecnych w organizmie matki ,pochodzacychz ozyska oraz produkowanych przez organizm dziecka, nastepuje maskulinizacja i feminizacja mozgu, a tym samym ksztaltuja sie potencjalne, plciowo roznicowane odmienosci w rozwoju fizycznym i sychicznym, np. w zakresie wrodzonych wzorcow spostrtzegania, reagowania i zachowania; zadatkow okreslonego typu temperamentu seksualnego i wydatkowania energii; pojawiajacej sie wiele lat pozniej predyspozycji do okreslonych zachowan seksualnych , rodzicielskich, opiekunczych i pielegnacyjnych.

W pewnych aspektach dziewczynki przed urodzeniem rozwijaja sie szybciej niz chlopcy , np. w zakresie rozwoju kostnego, zdolnosci sluchowych.U chlopcow zas szybciej przebiega proces wzrostu,dlatego przy urodzeniu odznaczaja sie o 2-3%wiekszym wzrostemi o 4% wieksza masa ciala oraz maja wiekszy obwod glowy i klatki piersiowej. Natomiast sa o wiele bardziej podatni na dzialanie czynnikow szkodliwych, stad znacznie czesciej w ich przypadku dochodzi do samoistnych poronien, smierci wewnatrzmacicznej, uszkodzen okoloporodowych, chorob i wad wrodzonych oraz zachorowan po urodzeniu .

Dziecko juz w okresie rozwoju prenatalnego rzezywa proste emocje, wywolane bodzcami z zewnatrz lub stanem srodowiskasrodmacicznego. Rozne jego reakcje na nagle doznania zmyslowe moga byc odczytane jako fizjologiczny odpowiednik przezycia, np. stresu lub zadowolenia.

W prenatalnym okresie rozwoju czlowieka mozemy wyroznic dwa stadia: zarodkowe( embrionalne ) – od poczecia do konca osmego tygodnia oraz plodowe – od dziewiatego tygodnia do narodzin.

Prawie wszystkie wady wrodzone powstaja w pierwszym trymestrze rozwoju, poniewaz jest to okres intensywnej organogenezy,w ktorym wrazliwosc na dzialania szkodliwych czynnikow jest szczegolna( tzw.okres krytyczny dla powstania wad rozwojowych ).

1. Rozwój układu nerwowego Rozwój układu nerwowego zaczyna się bardzo wcześnie. Już w 13. dniu ciąży widoczne są zawiązki tego układu, a w 20. dniu zostają uformowane zawiązki mózgu i rdzenia kręgowego. Gdy zarodek ma 10 mm długości (około 4. tygodnia), można zaobserwować u niego elementy komórkowe OUN. W 33. dniu zaczyna się formować kora mózgowa, a w dwa dni później widocznych jest 5 pęcherzyków mózgowych. W 7. tygodniu konfiguracja mózgu dziecka jest podobna do mózgu człowieka dorosłego – mózg wysyła impulsy, które koordynują funkcje niektórych organów. Wtedy też tworzą się pierwsze synapsy w mózgu. W 41. dniu zaobserwowano odruchy nerwowe, a w 43. dniu J. Still zanotował pierwsze fale mózgowe (1969)i stwierdził, że od tej chwili można mówić o pierwotnym doświadczeniu świadomości. Fizjologiczny rytm pracy mózgu wykryto przez przyłożenie precyzyjnego przyrządu do czubka głowy płodu. H. Hamlin (1964) wskazał, iż w bardzo wczesnym okresie życia prenatalnego zapis EEG ma indywidualny układ, możliwy do odróżnienia od innych. Potwierdzili to japońscy uczeni Y. Okamoto i T. Kirikae (1951), badając EEG płodów w wieku od 3. do 7. miesiąca. Stwierdzili oni, że już w 3. miesiącu mózg ludzki odznacza się aktywnością, której charakterystyka przez cały okres płodowy jest niepowtarzalna i specyficzna oraz wykazuje indywidualne cechy osobnicze. Fale mózgowe są wtedy wolne i bardzo nieregularne; stopień ich regularności wzrasta w miarę dojrzewania mózgu. Kora mózgowa jest jeszcze słabo rozwinięta. Miejscem powstawania fal mózgowych jest pień mózgu, stosunkowo dobrze rozwinięty już we wczesnym etapie ontogenezy. Autorzy ci wykryli również, że reprezentacja fal mózgowych po podaniu środków pobudzających i uspokajających zmieniała się (podobnie jak u dorosłych). Wykazano tym samym, że mózg 4-miesięcznego płodu ma możliwość reagowania różnymi stanami świadomości, podobnymi do stanów snu i czuwania. Komórki mózgowe mają więc zdolność kontroli różnych stanów świadomości od wczesnego stadium rozwoju.Po szóstym miesiącu życia liczba zwojów nerwowych i wyposażenie mózgu w substancję szarą osiąga maksimum i od tego czasu nie przybywa już komórek nowych, a zniszczone nie zostają odbudowywane.

W siódmym miesiącu sześć warstw kory mózgowej jest już łatwo rozpoznawalnych. Trwa rozpoczęty proces wykształcania się osłonki mielinowej (mielinizacja mózgu zaczyna się w 150. dniu). Dzięki niej wzrasta prędkość przebiegu impulsów elektrycznych (szybciej włókien biegnących do mózgu niż wychodzących z niego). Oczywiście odbiór bodźców nie jest jeszcze zsynchronizowany, selektywny i uporządkowany. Całkowitą dojrzałość komórki nerwowe osiągają dopiero w 4. miesiącu po urodzeniu. Dominik Purpura (wydawca czasopisma “Brain Research”, profesor w Einstein Medical College i dyrektor sekcji badań nad mózgiem w National Institute of Health) twierdzi, że świadomość rozpoczyna się między 28. a 32. tygodniem życia płodowego, gdyż od tego czasu mózgowe połączenia neuronów są tak zaawansowane, że informacje są odbierane i przekazywane przez mózg wzdłuż tych obwodów, a kora mózgowa już na tyle dojrzała, że może podtrzymać świadomość i stanowić podstawę pamięci, myślenia, uczuć.

Szereg najnowszych badań wykazało, że praworęczność oraz zlateralizowanie ośrodków mowy po stronie lewej są zdeterminowane genetycznie, ale ponieważ rozwój półkul mózgowych w okresie prenatalnym jest regulowany hormonalnie (na przykład przez testosteron), stąd ekspresja genów może być modyfikowana przez warunki panujące w środowisku wewnątrzmacicznym (między innymi zmiany hormonalne, metaboliczne). Badania przeprowadzane różnymi technikami eksperymentalnymi dostarczyły również materiału empirycznego na potwierdzenie stanowiska, iż już w okresie prenatalnym powstają różnice lateralne w zakresie niektórych funkcji. Wyniki najnowszych badań wskazują raczej na nierówną potencjalność w zakresie przyjęcia odpowiedzialności za rozwój mowy i przyznają lewej półkuli większą wrodzoną możliwość specjalizacji w odniesieniu do mowy.

W życiu pozałonowym następuje też realizacja tak zwanych pól swobodnej dyspozycji, których istnienie różni mózg ludzki od zwierzęcego już w okresie płodowym. Poród nie jest więc znaczącą granicą w rozwoju układu nerwowego, gdyż jego różne parametry osiągają optimum strukturalne bądź funkcjonalne w różnym wieku życia człowieka.

Oprócz narządu artykulacyjnego rozwija się również narząd fonacyjny. Pod koniec 3. miesiąca życia są już ukształtowane struny głosowe i dziecko jest zdolne do reakcji płaczu na długo przed narodzeniem. H. M. Liley opisał doświadczenia lekarza, który wstrzyknął w pęcherz płodowy bańkę powietrza celem zlokalizowania łożyska. Kiedy dziecko (8-miesięczne) ją wciągało, jego struny głosowe zaczynały pracować i płacz był słyszalny dla otoczenia, a nawet budził ze snu matkę i jej męża.

Treningiem mięśni, które po urodzeniu biorą udział w wytwarzaniu dźwięków mowy i w oddychaniu, jest również połykanie wód płodowych. Połykanie rozpoczyna się w 3. miesiącu i od tego czasu dziecko staje się wrażliwe na ich smak.

Wraz z ruchami połykania rozpoczynają się pod koniec 3. miesiąca życia ruchy nabierania i wypierania wód płodowych, a więc ruchy, które są potrzebne przy oddychaniu i mówieniu. W 13. tygodniu można zauważyć spontaniczne próbne ruchy oddychania, którym towarzyszy skurcz klatki piersiowej. U umierającego 13-ty-godniowego dziecka można zauważyć ciężki, przerywany oddech, związany z trudnością w złapaniu tchu, spowodowaną słabym, agonalnym skurczem klatki piersiowej. W 19. tygodniu ruchom klatki piersiowej towarzyszy skurcz i rozkurcz mięśni przepony i brzucha. W następnych tygodniach wzrasta częstotliwość, siła i amplituda skurczów i rozkurczów i po 23. tygodniu dziecko jest już zdolne do skutecznego samodzielnego oddychania przez jakiś czas po urodzeniu. Oddychaniu temu towarzyszy również fonacja – płacz o wysokiej tonacji. Noworodek nie dokonałby pierwszego oddechu, gdyby nie ćwiczył ruchów oddechowych na wiele miesięcy przed urodzeniem. Osiągnięcie anatomicznej i funkcjonalnej dojrzałości w zakresie układu oddechowego zależy nie tylko od czynnika genetycznego, ale uwarunkowane jest również sytuacją wewnątrzmaciczną, związaną z fizycznym stanem zdrowia matki oraz jej przeżyciami psychicznymi.

Stwierdzono również ultrasonograficznie, iż rzadko można zaobserwować u normalnego płodu, by nie przejawiał jakiejś formy ruchu (gross activity) przez dłużej niż 10 minut. Normalne życie organizmu płodu jest więc życiem czynnym, w którym można odnotować różne stopnie aktywności. Płód już dość wcześnie w rozwoju wykazuje regularne cykle aktywności, których trwanie stopniowo obejmuje około 45 minut i które w 3. trymestrze ciąży mogą być zaobserwowane dokładnie przez matkę. W ten sposób dziecko nabywa charakterystycznej dla człowieka cykliczności zachowań tak zwanych oralnych (intensywność ich zmienia się u dorosłego co 80-100 minut).

Można również dodać, że w zakresie fluktuacji aktywności dziecka następuje w okresie prenatalnym proces uczenia się i tworzenia nawyków. Dziecko wypracowuje swój rytm naprzemiennej aktywności na wzór swojej matki. W zależności od jej trybu życia, stopnia rytmiczności i stałości pewnych form aktywności (jedzenie, sen, odpoczynek, ruch) dziecko nabywa przyzwyczajeń. W rytmie procesów biologicznych noworodka można zaobserwować wpływ trybu życia matki. Stąd dzieci “skowronki” i dzieci “sowy” oraz dzieci o przerywanym rytmie snu.

Fazowość aktywności związana jest również z nabyciem przez płód około 6. miesiąca umiejętności bycia w dwóch stanach: snu i czuwania, a co ważne, ze zdolnością do przechodzenia w stanach snu przez różne fazy, między innymi przez fazę REM.
J. C. Birnholz (1981) badając ultrasonograficznie oczy i EEG płodów między 16. i 42. tygodniem ciąży, odkrył pojawienie się fazy REM w 23. tygodniu i częste jej występowanie między 24. i 35. tygodniem życia dziecka. Przejawem aktywności mózgowej w tej fazie jest rytm the-ta, wytwarzany w hipokampie. Badania nad przebiegiem fazy REM w czasie snu u ludzi wykazują, że jest to okres marzeń sennych, pogrążenia się człowieka we własnych uczuciach, wspomnieniach, okres zapamiętywania i porządkowania zasobów pamięciowych i integracji informacji. Jest to faza konieczna do normalnego rozwoju fizycznego i psychicznego człowieka. Płód w tej fazie snu może na przykład śnić o ruszaniu ręką, o ruchach ssących, o odbiorze dźwięków, ale nie wiadomo, na ile analogie do przeżyć ludzi dorosłych mogą być uprawomocnione. Te marzenia płodu są związane ze zmniejszeniem jego aktywności w 3. trymestrze ciąży wskutek zwiększenia jego objętości wypełniającej wnętrze macicy oraz ze wzrostem koordynacji funkcji mózgowych. Badacze snu: H. I. Roofwang, J. H. Muzil oraz W. C. Dement, twierdzą, że faza REM jest u płodu ekwiwalentem wzrostu wagi mózgu. Aby rozwijać się prawidłowo, dziecko musi ćwiczyć swój mózg, neurologiczna zaś aktywność w czasie fazy REM jest takim ćwiczeniem.

Płód zajmuje w macicy najbardziej dogodną pozycję, zmienia ją (na przykład przy ucisku wskutek niewygodnego ułożenia ciała matki). Wszelkie popychanie, krępowanie, nacisk na brzuch matki już od połowy 3. miesiąca życia wywołuje u dziecka reakcję przeciwstawienia – zwija się ono, okręca wokół ciała, kopie, wyrażając tym prymitywnym językiem ciała swoje niezadowolenie. Również w czasie snu ma swoją ulubioną pozycję, która jest dość trwała, gdyż pozostaje na całe życie jako najczęstsza pozycja snu i wypoczynku, zwłaszcza w okresie choroby, przeciążeń, stresów. Konkludując można stwierdzić, iż do normalnego poziomu funkcjonowania organizmu ludzkiego już w fazie życia płodowego konieczne jest zachowanie stanu równowagi między nim a środowiskiem, stanu zwanego homeostazą, którego utrzymanie związane jest z pewną optymalną dla danego poziomu rozwoju dziecka konfiguracją warunków dostarczających mu niezbędnych pobudzeń i nie wykraczających poza możliwości adaptacyjne organizmu. Rozwój kory mózgowej i możliwości odbioru informacji sensorycznych przez dziecko dostosowany jest do ubogiego poznawczo środowiska macicznego oraz możliwości mechanizmów homeostatycznych dziecka, które mają zapewnioną normalną pracę dzięki równowadze między nadmiarem i niedomiarem bodźców. Nadmiar bodźców negatywnych (głównie o charakterze hormonalnym), jak i predyspozycje genetyczne mogą powodować ponadprzeciętną aktywność płodu. Dzieci “kipiące” aktywnością i stale ruszające się w macicy często już od urodzenia określane są jako nerwowe i wykazują nadruchliwość, drażliwość, trudności w osiągnięciu odprężenia, szybko reagują poczuciem dyskomfortu i niepokojem. Nadmierna stała aktywność dziecka w łonie jest więc wyrazem jego niepokoju i może mieć znaczenie w przewidywaniu jego zachowania po narodzeniu.

2. Rozwój zmysłów a. Zmysł równowagi. Z chwilą gdy dziecko zaczyna wykonywać ruchy, balansując w macicy, a więc bardzo wcześnie, ćwiczy się zmysł równowagi. Podstawą poczucia równowagi są pobudzenia przedsionka w aparacie słuchowym, a jego rozwój datuje się od czasu, gdy zarodek ma 7-17 mm długości. Odruchy błędnikowe występują już w 4. miesiącu płodowym, reakcje związane z działalnością kanałów półkolistych obserwuje się pod koniec rozwoju prenatalnego. Według G. Clauser jako pierwsze odbierane są i rejestrowane przez płód w pamięci zjawiska rytmiczne związane z kolebaniem się w czasie poruszania i chodu matki. Percepcja ich doskonali zmysł równowagi płodu. Dlatego kołysanie dziecka po urodzeniu, dając mu poczucie ciągłości doświadczeń, uspokaja je i rozluźnia. Zapewnienie stymulacji zmysłu równowagi stanowi również czynnik zabezpieczający prawidłowy rozwój dzieci wcześniaczych. Umieszczenie wcześniaków zamiast w tradycyjnych inkubatorach na wodnych poduszkach, dostarczających płynnej amortyzacji, spowodowało, że dzieci przybierały położenie płodowe i zaczynały wykonywać charakterystyczne ruchy. Dzieci te szybciej przybierały na wadze, miały mniejsze trudności oddechowe, rozwój ich mózgów był bardziej efektywny, a stawy pracowały z mniejszym napięciem.b. Zmysł dotyku. Bardzo wcześnie, bo między 6. a 7. tygodniem, po raz pierwszy nerwy i mięśnie zaczynają pracować wspólnie i możliwe staje się badanie reakcji na dotyk. Dokładne badania nad rozwojem zmysłu dotyku prowadzone były w Departamencie Anatomii w University of Pittsburg School of Medicine od 1932 roku, między innymi przez D. Hookera (1952). Stwierdził on, iż w połowie 7. tygodnia górna warga staje się wrażliwa na dotyk. Lekkie podrażnienie tej okolicy specjalnym włosem powoduje zwrot tułowia. Reakcja w odpowiedzi na dotyk jest uogólniona. Do 10. tygodnia powierzchnią wrażliwą na dotyk jest okolica szczękowa i żuchwowa. Dziecko przykłada czasem kciuk do warg i na fotografii sprawia to wrażenie, że 7-tygodniowy zarodek ssie swój palec. Około połowy 11. tygodnia rezultatem drażnienia dłoni jest jej zamknięcie. W trzy dni później stymulacja powierzchni ramienia powoduje jego rozciągnięcie i ruch barków, dotknięcie górnej powieki wywołuje skurcz mięśni oczu, a dotknięcie podeszwy – zgięcie paluchów. Około 11. tygodnia w uogólnionej reakcji na dotyk środkowej części twarzy następuje dodatkowo lekki zwrot ud, w zamknięciu dłoni bierze już udział kciuk, a drażnienie okolic brwi wywołuje skurcz mięśni oka. W kilka dni później powierzchnia wrażliwa na stymulację dotykową przesuwa się w dół, do górnej części klatki piersiowej. Można też zaobserwować, że stymulacja jednego miejsca powoduje ciąg reakcji (na przykład drażnienie warg powoduje ich zamknięcie i ruchy połykania, a drażnienie powieki górnej – skurcz oczu i ruch gałki ocznej w dół). I tak dzień po dniu zwiększa się zakres ciała zdolny do odbioru i odpowiedzi na dotyk, a jednocześnie reakcja ta staje się ograniczona do okolicy drażnionej. Skutkiem tego procesu między polową 14. a połową 15. tygodnia prawie cała powierzchnia ciała (z wyjątkiem boku i czubka głowy) jest wrażliwa na dotyk. Zanika prawie całkowicie reakcja uogólniona (irradiacja pobudzenia) i seria reakcji w odpowiedzi na jednorazowy dotyk. Odruchy dotykowe stają się ograniczone (na przykład dotknięcie warg powoduje tylko ich zamknięcie). Na miejsce mechanicznych stereotypowych ruchów występuje różnorodna, pełna wdzięku i płynna aktywność płodu. Potrafi on wykonać szereg ruchów potrzebnych mu w przyszłym życiu. W 15. tygodniu pojawia się chwytanie, a w 27. tygodniu mięśnie są na tyle silne, że dziecko potrafi utrzymać w jednej ręce cały ciężar swego ciała. W 20. tygodniu dotknięcie warg wywołuje ich wysunięcie, w 29. tygodniu zaś ruchy ssania są już dobrze ukształtowane. W miesiąc później język wysuwa się, szukając bodźca dotyka lekko dolnej wargi. Interesujące, że rozwój wielu ruchów dowolnych w życiu pozałonowym przechodzi podobne sekwencje w życiu prenatalnym (na przykład chwytanie zostaje poprzedzone zaciskaniem pięści najpierw bez, a potem z udziałem kciuka). Oczywiście ruchy te angażują funkcje mózgowe, aktywizują mózg do pracy. Tworzą się nowe połączenia między komórkami nerwowymi i powstają wzorce pamięciowe ruchów.

c. Zmysł bólu. Zmysł ten w aspekcie ontogenezy jest słabo zbadany. Płód wcześnie w rozwoju reaguje na ucisk i zmianę temperatury, ale pozostaje problemem, na ile są to reakcje bólowe i kiedy się one pojawiają. W. Collins i M. Bulfin ujawnili nowe fakty na potwierdzenie gradualnego procesu nabywania przez dziecko zdolności do reakcji bólowej już przez urodzeniem. H. M. Liley na podstawie obserwacji zabiegu transfuzji krwi u dziecka przebywającego w łonie twierdzi, że życie dziecka nie jest tylko wegetatywne. Odczuwa ono ból i reaguje na niego podobnie jak po urodzeniu. Dr Liley filmując ruchy dziecka w czasie skurczów macicy doszedł do wniosku, że jego zachowanie jest charakterystyczne dla człowieka odczuwającego ból (rzuca rękami i nogami, aktywnie przeciwstawia się skurczom przez skrzywienie swego ciała). R. Goodlin zaś twierdzi, że gdyby w macicy zamiast płynu było powietrze, dziecko płakałoby z powodu niewygody, bólu, które czasem są jego udziałem. Struny głosowe już w 3. miesiącu są kompletnie uformowane i zdolne do wydania głosu. Obserwacja wcześniaków wskazuje, że są one wrażliwe na ból. Reagują na niego grymasem twarzy, reakcją ucieczki, ruchami obronnymi tułowia i kończyn, choć w mniejszym stopniu niż noworodki urodzone o czasie. L. Carmichael twierdzi, że opóźnienie wrażliwości bólowej, zwłaszcza okolicy czubka i tyłu głowy, jest biologicznym mechanizmem obronnym, który ma na celu uchronić dziecko przed bólem w trakcie porodu. Czucie bólu i dotyku należą do czucia skórnego i mięśniowego. Obejmuje ono również czucie ucisku i temperatury. Badania wykazały, że receptory dotykowe skóry są aktywne w odbieraniu zmian ciśnienia wód płodowych i wrażenia uciskowe są elementem prenatalnego doświadczenia dziecka. Również zdolność reakcji na bodźce termiczne jest wykształcona przed urodzeniem – dziecko reaguje na nie zwiększeniem aktywności (na przykład intensywnie kopie, gdy matka pije coś zimnego lub bierze zimny prysznic).

d. Zmysł smaku. Zmysł ten kształtuje się również w okresie prenatalnym. Kubki smakowe zaczynają się rozwijać od 55. dnia życia płodowego i już w 3. miesiącu różnicują podstawowe smaki. W 14. tygodniu dziecko zaczyna połykać wody płodowe w ilości około jednego litra dziennie i od tego czasu jest wrażliwe na ich smak. W 5. miesiącu liczba kubków smakowych oraz gruczołów ślinowych wzrasta i narząd smaku jest funkcjonalnie sprawny. Dziecko posiada wtedy większą powierzchnię odbioru wrażeń smakowych niż dorośli, gdyż kubki rozmieszczone są na całym grzbiecie, dolnej powierzchni i koniuszku języka, na podniebieniu twardym oraz śluzówce warg i szczęk. Intensywność ruchów połykania zależy nie tylko od uczucia głodu, ale i od składu chemicznego wód płodowych. Gdy w eksperymencie wody były sztucznie słodzone (na przykład sacharyną), połykanie zwiększało się nawet dwukrotnie, dodanie zaś środka o nieprzyjemnym smaku, na przykład gorzkiego (olej jodynowy) lub kwaśnego, powodowało ustanie połykania i grymasy. Badania na ssakach wyraźnie dokumentują, że już przed urodzeniem możliwe jest nabywanie przyzwyczajeń, które wyznaczają preferencje smakowe po urodzeniu.

e. Zmysł węchu. Badania nad zmysłem węchu tuż po urodzeniu wskazują na wcześniejsze ukształtowanie tego zmysłu. Dziecko rodzi się ze zdolnością do odróżniania zapachów i reaguje pozytywnie na zapach na przykład wanilii, truskawek, bananów,
negatywnie zaś na woń amoniaku, zepsutych jajek lub ryb. Odróżnia również specyficzne komponenty wchodzące w skład mieszanek (na przykład alkohol, ocet, czosnek, anyżek). W kilka dni po urodzeniu noworodek rozpoznaje swoją matkę po zapachu piersi oraz odróżnia zapach stanika swojej matki od stanika czystego lub używanego przez inną kobietę.

f. Zmysł wzroku. Zaczątki oka można zaobserwować bez mikroskopu już w 3. tygodniu życia. Rozwój soczewki kończy się około 7. tygodnia, a szczyt jej dojrzałości przypada na 8. miesiąc życia wewnątrzłonowego, po czym następuje powolna degeneracja tego narządu. Od 16. tygodnia dziecko reaguje na światło słoneczne, odczuwa, kiedy na przykład matka opala się, bo promienie docierają do niego, ale to mu nie przeszkadza, natomiast bezpośrednie oświetlenie brzucha silnym strumieniem światła powoduje odwrócenie głowy, całkowitą zmianę pozycji ciała i zwiększenie aktywności, wskazujące na przestrach dziecka. Eksperymenty związane z zastosowaniem błysku lampy przed brzuchem matki pozwoliły również stwierdzić przyśpieszenie częstości uderzeń serca płodu w końcu 3. miesiąca ciąży jako wyraz emocjonalnej reakcji na zmianę oświetlenia. Podobnie gdy lekarz wprowadza jasno oświetlony fetoskop, płód często odwraca głowę od źródła światła. Zaobserwowano, iż dziecko w 24. tygodniu życia wewnątrzłonowego wykonuje złożone ruchy gałką oczną: patrzy w górę, w dół, na boki. W macicy panuje półmrok koloru pomarańczowobrązowego, którego natężenie zmienia się zależnie od oświetlenia otoczenia i rodzaju ubioru matki.

g. Zmysł słuchu. R. B. Eisenberg oraz R. N. Aslin, D. B. Pisoni i P. W. Jusczyk wykazali, jak bardzo zmysł słuchu jest rozwinięty w momencie urodzenia. Organ słuchu — ucho kształtuje się bardzo wcześnie. Już w 3. tygodniu można zauważyć pęcherzyki słuchowe. W 37. dniu ucho wewnętrzne kończy swe formowanie. W 7. tygodniu małżowina uszna ma specyficzny kształt, odziedziczony po rodzicach. Słuch jest zmysłem najlepiej rozwiniętym w pierwszych trzech miesiącach. W chwili urodzenia dziecka ucho jest całkowicie dojrzałe do pracy: część przewodzeniowa narządu słuchu jest funkcjonalnie sprawna, ósmy nerw słuchowy dostatecznie zmielinizowany, słuchowe ośrodki w korze są elektrycznie aktywne.

Badania audiologów szwedzkich wykazały, że płód zaczyna reagować na bodźce akustyczne między 4. a 5. miesiącem życia. Silny dźwięk lub wibracja pralki powodują zmiany w aktywności dziecka: budzą je ze snu wywołują przyspieszenie akcji serca i niepokój ruchowy. Badania J. Birnholz i B. Benacerraf z Bostonu, którzy użyli ultrasonograf ii, udokumentowały, że w odpowiedzi na dźwięk wibratora usytuowanego w pobliżu brzucha matki płód reaguje mrugając oczyma oraz wykonując ruchy. Również z relacji matek wynika, że dziecko już od 6. miesiąca ciąży reaguje na silne dźwięki (na przykład na głośną muzykę, krzyk) przez wzmożenie ruchów. W 1920 roku badacz niemiecki stwierdził, że wiele kobiet w ciąży musiało zrezygnować ze słuchania koncertu jazzowego czy rockowego, ponieważ ich dzieci będące jeszcze w łonie reagowały bardzo burzliwie na słuchaną przez nie muzykę. W 40 lat później A. W. Liley potwierdził, iż od 25. tygodnia dziecko dostosowuje swą aktywność do słyszanych dźwięków, skacząc w rytm uderzeń bębna.

R. N. Aslin i inni relacjonują badania (J. C. Grimwade i in. 1971) wskazujące, że reakcja na dźwięk (przyśpieszenie tętna serca dziecka) jest szybsza niż reakcja jego matki (krótki okres utajenia, około 5 sek.) oraz że reakcja dziecka jest niezależna od reakcji matki (na przykład w sytuacji braku zmiany tętna matki lub braku możliwości odbioru słuchowego przez matkę dźwięków podawanych bezpośrednio do kanału rodnego). Badania te, jak i następne, prowadzone przez S. E. Armitage i innych oraz D. Querleu i K. Renard ujawniły, że dostateczną stymulację aparatu słuchowego płodu dostarczają dźwięki poniżej 1000 Hz i powyżej 85 dB. Zdaniem R. Aslina i innych przez wiele tygodni życia płodowego narząd słuchowy wykazuje elementarną elektrofizjologiczną aktywność. Chociaż w uszach dziecka znajduje się płyn, odbiera ono charakterystyczne cechy dźwięków (melodię, akcent, rytm i natężenie dźwięków) na drodze pozaakustycznej. Dzięki temu przy swaja cechy prozodyczne języka i łatwiej uczy się po urodzę niu tego języka, którym otoczenie mówiło przed jego narodzę niem.

Już w 1927 roku H. S. Forbes i H. B. Forbes zebrali relacj matek, które stwierdzały ruch dziecka w łonie w kilka sekund po ekspozycji donośnego głosu. Dziecko zaczyna więc równiej reagować na dźwięki mowy ludzkiej. W badaniach J. Bernard i L. W. Sontag okazało się, że częstotliwość uderzeń serca wzrastała w odpowiedzi na głos spikera usytuowanego w pobliżu brzu cha matki (ale bez kontaktu dotykowego z jej ciałem).

Szczególnie dobrze słyszy dziecko i rozpoznaje głos matki oraz uderzenia jej serca. Liczba badań potwierdzających istnienie tej zdolności jest dość znaczna. Są one coraz lepiej udokumentowane i kontrolowane, coraz bardziej spełniają wymogi ścisłości metodologicznej. D. Ouerleu i K. Renard posłużyli się w badaniu kobiet oczekujących dziecka hydrofonem w celu uchwycenia wszystkich słuchowych zjawisk, które docierają do dziecka w tych warunkach. Badania potwierdziły, że burczenie w brzuchu czy głos matki są w macicy łatwo, bez zakłóceń słyszalne. Dochodzące dźwięki stwarzają dziecku okazję do ćwiczeń w różnicowaniu ze względu na ich cechy fizyczne. Dzięki temu dziecko rodzi się już ze zdolnością do różnicowania dźwięków, przy czym zdolność ta ma charakter sensomotoryczny, to znaczy dziecko reaguje na dźwięki o różnej charakterystyce jako na bodźce, nie mając wyrobionego pojęcia dźwięku ani świadomości różnicy zachodzącej międz\ dźwiękami. Reprezentacja poznawcza dźwięków, związana z umiejętnością symbolizacyjną, rozwinie się później, już w okresie postnatalnym. Wyniki badań przeprowadzonych bezpośrednio po urodzeniu zdają się wskazywać na zdolność synchronicznego dostosowania przez dziecko ruchów ciała do struktury artykulacyjnej mowy dorosłych oraz na większy udział ruchów prawej strony ciała noworodka pod wpływem dźwięków mowy.

Paradygmat badań dziecka w okresie prenatalnym zakłada więc, że dziecko nie tylko spostrzega i reaguje na specyficzne dźwięki, mowę, rytm serca, ale też zapamiętuje oraz uczy się, nabywając odruchów w zależności od materiału dźwiękowego. Chociaż zdolność do uczenia się w środowisku macicznym jest dość ograniczona, organizm dziecka może tworzyć proste odruchy warunkowe w 3. trymestrze ciąży. W. K. Spelt stwierdził, że płód już od 28. tygodnia może nabywać reakcji warunkowych na wibrację, jeśli będzie ona skojarzona w fazie uczenia się z silnym dźwiękiem. Po wielu prezentacjach tych par bodźców dziecko porusza się w odpowiedzi tylko na wibrator. Dziecko w prenatalnej fazie swego życia może więc uczyć się znaczenia dźwięków i adaptować się do nich. Potwierdziły to również badania L. W. Sontag i H. Newbery. Wykazały one, że wielokrotne powtarzanie procedury głośnego dźwięku w okolicy brzucha matki powoduje ustanie reakcji przyspieszenia akcji serca dziecka w odpowiedzi na dźwięk.

Przykładem warunkowania klasycznego jest również eksperyment, w którym matki ciężarne słuchały muzyki Debussy’ego, kiedy były rozluźnione i spokojne. Po porodzie muzyka Debussy’ego działała na dzieci urodzone przez te kobiety (i tylko na nie w porównaniu z grupą kontrolną) jako trankwilizator, uspokajając je i łagodząc reakcje wybuchowe. W tym okresie można już mówić o wczesnych prenatalnych doznaniach muzycznych. Wyniki badań nad muzykami, których matki, oczekując ich narodzin, same uprawiały zawodowo muzykę, wskazują, że zapamiętali oni melodie odbierane w okresie prenatalnym (na przykład Artur Rubinstein. Boris Brott). Zauważono również pewne preferencje w zakresie rodzaju muzyki: dzieci zarówno przed, jak i bezpośrednio po narodzeniu zdecydowanie preferują muzykę Vivaldiego i Mozarta, która działa na nie rozluźniające i uspokajająco, przedkładają ją nad muzykę Beethovena i Brahmsa, która powoduje dystrakcje. niepokój, pobudzenie. W kontekście otrzymywanych wyników badań zwraca się uwagę na potrzebę psychoprofilaktyki płodowej, między innymi obejmującej tak zwaną muzykoterapię płodową, w której wykorzystuje się muzykę instrumentów o niskiej częstotliwości drgań (na przykład fagot), które są łatwiej odbierane przez płód.

Od 7. miesiąca dziecko uczy się rytmu serca swej matki Dźwięk ten jest stałym elementem jego uniwersum, w obecności tego rytmu dziecko wzrasta, staje się on symbolem stałości, jedności środowiska macicznego, istotnym czynnikiem systemu podtrzymującego życie dziecka. Potwierdziły to badania Lee Salka, który noworodkom na sali odtwarzał z taśmy rytm serca matek. Dzieci te mniej krzyczały, mniej płakały, mniej chorowały, miały mniej trudności z oddychaniem, lepiej piły i spały, szybciej przybierały na wadze. Zapamiętana stała cecha środowiska macicznego, powtarzana w odmiennym dla dziecka otoczeniu, wywoływała poczucie ciągłości i bezpieczeństwa. Podobnie uspokajająco działa na dziecko tykanie zegarka, dźwięk metronomu lub wentylatora, stukanie maszyny do pisania. W innych badaniach (D. Casper i R. Panneton) stwierdzono, że dwudniowe noworodki dają pierwszeństwo takiemu sposobowi ssania, który zapewnia im słuchanie rytmu serca matki, przed takim, który powoduje słuchanie głosu męskiego, czytającego wierszyki dziecięce. G. Kołata relacjonuje również podobne badania, w których proszono ojców obecnych przy porodzie, aby przez następne dwa dni przemawiali do dziecka tak dużo, na ile to jest możliwe. W próbie ssania noworodki nadal preferowały dźwięki serca matki niż głos ojca. Ta słuchowa preferencja po porodzie wskazuje na względną trwałość pamięci spostrzeżeń słuchowych okresu prenatalnego. Dzięki temu dziecko w krótkim czasie po urodzeniu jest zdolne do rozróżniania sekwencji dźwięków różniących się między sobą tylko pod względem rytmu.

Dziecko rejestruje również w pamięci głos matki, co udokumentowały badania Manaciniego. Podobne eksperymenty przeprowadzili A. J. De Casper i W. P. Fifer. W 12 godzin po urodzeniu zaopatrzono noworodki w słuchawki i smoczek, połączone z taśmą magnetofonową. Ssanie według wzoru: dłuższy i krótszy ruch ssący, włączało głos własnej matki, ssanie w odmienny sposób – głos innej kobiety. Noworodki preferowały taki sposób ssania, który zapewniał im słuchanie głosu ich matki, i szybko przyswoiły sobie ten wzór jako stały. Preferencja ta ujawniła się niezależnie od sposobu karmienia dziecka oraz upływu czasu po porodzie. Inne badane dzieci przyswajały odmienny rytm ssania (wolny, regularny), gdyż ten zapewniał im słuchanie głosu matki. Fakt pamięci spostrzeżeń słuchowych okresu prenatalnego potwierdzają również obserwacje rodziców, gdyż dziecko do 2. roku życia rozpoznaje głos matki lepiej niż kogokolwiek innego. Interesujące badania celem stwierdzenia, czy preferencja wobec głosu matki jest wrodzona i bazuje na prenatalnych doznaniach, przeprowadzili A. J. De Casper i M. Spence. 16 kobiet przez siedem ostatnich tygodni ciąży czytało głośno dwa razy dziennie rymowaną książeczkę The Cat in the Hat. W eksperymencie ssania prowadzonym w ramach 48 godzin po urodzeniu noworodki ssały w taki sposób, by słyszeć matkę czytającą “znaną” im książkę, a nie inną bajkę, której nie słyszały w okresie prenatalnym i która różniła się całkowicie od tamtej rytmem. Preferencje słuchowe noworodków zdają się więc być częściowo wyznaczone doświadczeniem z okresu wewnątrzłonowego.

Wtedy to dziecko rozpoczyna przyswajanie tak zwanej supra-segmentalnej płaszczyzny substancji fonicznej wypowiadanego tekstu słownego oraz nabywa pewnej umiejętności rozróżniania częstotliwości i intensywności dźwięków. To biologiczne wyposażenie decyduje o zdolności detekcji przez noworodka cech intonacyjnych, a zwłaszcza fonetycznych mowy. Zjawisko to tłumaczy między innymi szybsze uczenie się przez dzieci tego języka, którego miały okazję słuchać będąc w łonach swych matek. Psycholingwista A. Tomatis przytacza przykłady sukcesów w terapii mowy dzieci autystycznych, których matki dwujęzyczne posługiwały się innym językiem w okresie ciąży niż po urodzeniu dziecka. Dziecko autystyczne szybciej przezwyciężało objawy autyzmu i opanowywało umiejętności posługiwania się mową, jeśli używano w jego otoczeniu języka, którym matka mówiła w okresie ciąży.

Odbiorowi wrażeń akustycznych towarzyszy w okresie prenatalnym proces powstawania neuroanatomicznej asymetrii w zakresie zdolności słuchowych. Z eksperymentów dichotycznych wynika, że noworodki już od urodzenia lepiej percypują mowę ludzką (sylaby) prawym uchem, a muzykę lewym. Świadczy to o wytworzeniu się w okresie prenatalnym gotowości lewej półkuli mózgowej do percypowania dźwięków mowy, a prawej – innych dźwięków. Badania prowadzone w Fels Research Institute w Yellow Springs (Ohio, USA) wykazały, że reakcja dziecka na silny dźwięk, mierzona wzrostem szybkości uderzeń serca, jest osobistą charakterystyką dziecka i wskazuje na pewien styl osobowości. Sposób reagowania na stres dźwiękowy ma znaczenie w przewidywaniu przyszłych cech stylu emocjonalnego i poznawczego reagowania. Dzieci, które w okresie płodowym reagowały wolno i słabo na dźwięk, których szybkość uderzeń serca była stała i trudno ją było zmienić, po urodzeniu, a także potem już jako ludzie dorośli, były stabilne emocjonalnie, nie wpadały w panikę w sytuacji nieoczekiwanego bodźca, kontrolowały swoje emocje i zachowanie, a w myśleniu były konkretne, bez wybujałej fantazji. Dzieci, które w okresie prenatalnym reagowały żywo i szybko na każdy dźwięk, oceniane były po urodzeniu jako nadpobudliwe, emocjonalnie nadwrażliwe, mające żywą nie tylko reakcję uczuciową, ale i poznawczą (na przykład wykazują tendencję do emocjonalnej i twórczej interpretacji w opisie rzeczywistości, cechuje je bujna wyobraźnia i uwzględnianie uczuć i opinii innych ludzi).

Podsumowując badania nad zmysłem słuchu można stwierdzić, iż dzięki temu, że działa on już w okresie prenatalnym, stanowi ważną komponentę przystosowania dziecka do środowiska bezpośrednio po urodzeniu. Stąd też niebagatelne znaczenie ma śpiew matki, intonacja jej głosu, przemawianie do dziecka jeszcze nie urodzonego, a także zważanie na rodzaj dźwięków otoczenia, w którym matka przebywa.

Badania okresu prenatalnego ukazują, jak w tworzeniu się mowy i myślenia dziecka wykorzystywane są skojarzenia, nawyki i odruchy warunkowe z tego okresu, powstałe przez scalenie odruchów bezwarunkowych czynnościami korowymi w procesie ćwiczenia jeszcze w łonie matki. Stąd pierwsze zachowania noworodka wykorzystują nie tylko genetycznie zaprogramowane reakcje wokalne, jakim jest krzyk, płacz, a potem śmiech, głużenie, ale i doświadczenia z okresu prenatalnego.

h. Odruchy wrodzone. Każdy odruch wrodzony powstaje w innym okresie życia wewnątrzmacicznego (na przykład odruch chwytny między 2. a 4. miesiącem, odruch pływania – między 4. a 5., połykania – między 4. a 8., odruch Moro – między 8. i 9.) Większość odruchów powstałych w okresie płodowym służy zachowaniu postawy, czynności wydzielniczej i obronnej. Odruchów jest bardzo dużo i mają one różne znaczenie dla przetrwania, a więc relatywną wartość dla diagnozy schorzeń układu nerwowego.

i. Płciowość. W okresie życia wewnątrzłonowego kształtują się morfologiczne podstawy przyszłej aktywności płciowej człowieka. W zależności od rozwoju układu nerwowego i hormonalnego formuje się typ temperamentu seksualnego. M. Hines zebrała literaturę dotyczącą wpływu prenatalnych hormonów na pewne różnice płciowe w zachowaniu ludzkim. Pozwalają one rozumieć neuronalną bazę behawioralnego dymorfizmu płciowego. Najlepiej znany jest wpływ prenatalnych androgenów na wydatkowanie energii fizycznej i zachowanie rodzicielskie, pielęgnacyjne. Hormony prenatalne więc nie tylko uczestniczą w rozwoju psychoseksualnego zróżnicowania człowieka, ale wywierają też wpływ na zróżnicowaną płciowo ekspresję zachowania i socjalizację.

j. Pamięć. W okresie prenatalnym odnotować można również pierwsze przejawy przechowywania informacji. Uchwytne oznaki pamięci sięgają 7.-8. miesiąca życia. Przejawiają się one w bezpośrednich wypowiedziach dzieci, zwłaszcza w zabawie, oraz w śnie i hipnozie dzieci i dorosłych. Dziecko w 3. trymestrze ciąży jest zdolne przeżyć różne stany uczuciowe (na przykład radość, niepokój, lęk). Są one wywołane określonym w danej chwili układem hormonów organizmu matki i można je modyfikować za pomocą środków farmakologicznych. Częste przeżywanie danego stanu emocjonalnego “nastawia” organizm dziecka do układu hormonów odpowiadającego tym emocjom. W ten sposób “pamiętane” przez organizm uczucia mają cechę względnej trwałości, wrodzonych predyspozycji do lękliwości lub radosnego wkroczenia w świat poza łonem matki.

W fazie prenatalnej tworzą się biologiczne uwarunkowania do kształtowania niektórych aspektów osobowości mających swe podłoże w strukturze i funkcji układu nerwowego. Ostatni trymestr ciąży jest okresem zdobywania przez dziecko doświadczenia, które stanowi predyspozycje osobowościowe do otwartości, zaufania, poczucia bezpieczeństwa i optymizmu.

Dorota Kornas-Biela “Z zagadnień psychologii prenatalnej” [w:] W imieniu dziecka poczętego, red. J. W. Gałkowski, J. Gula, R.-W. KUL, Rzym-Lublin 1988 r. Czynnikami, które moga zaburzyc prenatalny rozwoj dziecka sa szczegolnie: nikotyna, alkohol, narkotyki, leki, promieniowanie, skazenia srodowiska, niewlasciwa dieta, choroby i stres matki, a zwlaszcza stres i niepokoj sa rozpoznanymi czynnikami majacymi wplyw -droga biochemiczna -na pojawienie sie problemow zdrowotnych u dziecka oraz na powstanie komplikacji w przebiegu ciazy(np.dlugo utrzymujace sie wymioty,zatrucia ciazowe), porodu(przedwczesny lub opozniony porod, nieefektywne skurcze porodowe) i laktacji (brak pokarmu, trudnosci z wyplywem mleka) .ZAGROŻENIA WYSTĘPUJĄCE W OKRESIE PRENATALNYM
W okresie prenatalnym występuje bardzo dużo zagrożeń, często bardzo poważnych. Są to zagrożenia natury fizycznej i psychologicznej.

Potencjalne zagrożenia fizyczne różnych faz rozwoju prenatalnego
Faza jajowa
· zapłodnione jajo może obumrzeć z braku pożywienia, zanim zostanie zagnieżdżone w ściance macicy, z uwagi na czas potrzebny na przebycie jajowodu;
· nieprzygotowanie ścianki macicy na przyjęcie zapłodnionego jaja, spowodowane brakiem równowagi między gruczołem przysadki a jajnikami;
· zagnieżdżenie zapłodnionego jaja w ściance jajowodu – tzw. ciąża jajowodowa – czego rezultatem jest brak pożywienia lub przestrzeni, niezbędnych do rozwoju;
· zagnieżdżenie zapłodnionego jaja w małej przestrzeni tkanki o budowie włóknistej w ściance macicy, co może utrudniać pozyskiwanie pożywienia.
Faza embrionalna
· poronienie, czyli “samoistne przerwanie ciąży”, jest wynikiem niekorzystnych dla macierzyństwa warunków, takich jak np. złe odżywianie, zaburzenia hormonalne, stresy emocjonalne itp., które mogą spowodować, że zarodek zostanie usunięty ze swojego miejsca w ściance macicy;
· nieprawidłowości rozwojowe, które zdarzają się częściej w tej fazie niż w fazie płodowej.
Faza płodowa
· możliwość poronienia do 6 miesiąca, zwłaszcza w tym czasie, kiedy normalnie wystąpiłaby u kobiety miesiączka;
· poród przedwczesny z komplikacjami i nawet możliwością śmierci płodu;
· poród opóźniony z komplikacjami i możliwością śmierci płodu;
· komplikacje porodu będące wynikiem przenoszenia płodu, niekorzystnego położenia płodu w macicy oraz zaburzeń hormonalnych spowodowanych przeżyciami stresowymi;
· nieprawidłowości rozwoju, spowodowane podobnymi czynnikami jak w fazie embrionalnej, mogą opóźniać rozwój płodu lub wywierać wpływ na rozwój jego organów, zwłaszcza mózgu.

Zaburzenia rozwoju
Zaburzenia rozwoju to zakłócenie normalnej prawidłowości rozwoju różnych cech fizycznych. Z badań naukowych dotyczących przyczyn zaburzeń rozwoju można wyprowadzić dwa wnioski
1. zaburzenia mogą być spowodowane wadliwością genów
2. zaburzenia mogą być wynikiem występowania zakłóceń w środowisku wewnątrzmacicznym w okresie kształtowania się poszczególnych organów.
Do najpowszechniejszych i najpoważniejszych czynników zaburzających środowisko wewnątrzmaciczne należą:
- wyraźne i długotrwałe niedożywienie matki, które może prowadzić do umysłowego niedorozwoju dziecka lub pewnych defektów fizycznych jak krzywica, padaczka lub porażenie mózgowe;
- zaburzenia wydzielania wewnętrznego, spowodowane czasami dziedzicznością, lecz znacznie częściej zaawansowanym wiekiem matki, kiedy to równowaga hormonalna jest zakłócona zmianami związanymi z okresem przekwitania, występującymi około 40 roku życia – może to prowadzić u dziecka do “kretynizmu”, tj. deformacji ciała, której towarzyszy obniżenie inteligencji, do małogłowia – niedorozwoju umysłowego połączonego z małymi rozmiarami oraz spiczastym kształtem czaszki, lub do mongolizmu – niedorozwoju umysłowego, z którym współwystępują takie cechy jak skośne oczy, krótka i szeroka czaszka
- nałogowy alkoholizm;
- nadmierne palenie papierosów przez matkę;
- przewlekłe i wyczerpujące choroby jak cukrzyca, gruźlica itp.
Np. różyczka, czy odra, jest łagodną chorobą dziecięcą. Jeśli jednak matka nabawi się jej w ciągu pierwszych 3 lub 4 miesięcy ciąży choroba ta może spowodować u dziecka takie uszkodzenia jak: kataraktę, głuchotę, wady serca, małogłowie lub niedorozwój umysłowy. Po piątym miesiącu ciąży choroba ta ma mały wpływ na przyszłe dziecko, ponieważ części ciała, które ona upośledza są już ukształtowane.
Krytycznym okresem rozwoju prenatalnego są pierwsze 3 miesiące. W fazie embrionalnej wykształcają się wszystkie części ciała. Od 8 tygodnia struktury ciała, które zaczęły się rozwijać w fazie embrionalnej są już całkowicie ukształtowane. Niekorzystne warunki życia prenatalnego rzadko są przyczyną nieprawidłowości rozwojowych, gdy występują wcześniej, zanim dana część ciała zaczęła się rozwijać, lub po jej ukształtowaniu się. Krytycznym okresem jest czas jej wykształcenia się.

Ze względu na długotrwałe i poważne skutki zaburzeń rozwoju zarówno dla dziecka, jak i dla członków jego rodziny, lekarze doradzają kobietom ciężarnym w wieku średnim – 35-letnim i starszym, których historia rodziny własnej lub męża sugeruje, iż rodzicielstwo jest u nich związane z dużym ryzykiem, aby wykonały badanie amnicentozy. Jest to badanie polegające na pobraniu próbki płynu owodniowego z macicy i sprawdzeniu go pod kątem występowania nieprawidłowości chromosomalnych lub innych oznak, wskazujących na możliwość pojawienia się zaburzeń w rozwoju dziecka. Zazwyczaj wykonuje się tę próbkę w pierwszych 20 tygodniach ciąży.
Rozwoj czlowieka zalezy od jego czynnikow genetycznych, paragenetycznych i pozagenetycznych. Zaburzenia rozwoju o chorakterze genetycznym sa przekazywane dziedzicznie lub sa spowodowane dzialaniem na komorki rozrodcze, zygote i embrion szkodliwych czynnikow powodujacych zmiany materialu dziedziczego. Zaburzenia te moga przejawiac sie w postaci aberracji chromosomowych struktoralnych(np.zespol “miauczacego kota”) oraz liczbowych (dotyczacych autosomownp. zespol Downa i chromosomow plciowych, np.zespol Turnera, Klinefeltera) oraz mutacji o charakterze monogenowym,przekazywanych w sposob dominujacy(np.choroba Boruneville`a, Aperata,Marfana, Crouzona, Sturge-Webera), recesywny(np.fenyloketonuria, glaktozemia),sprzezony z plcia(np. hemofilia, dystrofia miesniowa typu Duchena) lub mutacji o charakterze poligenowym, ktore ujawniaja sie wskutek sumujacego dzilania wielu genow i zazwyczaj ,rowniez czynnikow srodowiska (np.choroby psychiczne).Czynniki paragenetyczne to genetyczno-konstytucjonalne wlasciwosci matek , sstanowiace tzw.regulator matczyny,wplywajacy na modyfikacje predyspozycji genetycznych dziecka (Wolanski, 1981, s. 122-187). Szkodliwe czynnikipozagenetyczne sa przyczyna chorob i wad wrodzonych, powstalych w okresie jajowym (blastopatie: 1.-2. tydzien), zarodkowym (embriopatie: 3.-8. tydzien) i plodowym (fetopatie: od 9 tygodnia do urodzenia). Moga one byc spowodowane wirusem (np. rozyczki, cytomegalii, zoltaczki zakaznej, swinki, polpasca, grypy), bakteria (np. listeriozy, kily), pasozytem (np. toksoplazmozy), promieniowaniem (np. rentgenowskim, ultrafioletowym, izotopem, odpadami radioaktywnymi-fetopatie aktyniczne), toksynami (sa nimi najczesciej: alkohol, nikotyna, narkotyki,leki, zwlaszcza hormonalne, psychotropowe i antybiotyki, oraz zwiazki olowiu, rteci i azbestu, a takze srodki ochrony roslin), niedotlenieniem (z powodu np. zaburzonego krazenia krwi w obszarze organizmu matki, dziecka lublozyska), stanami niedoborowymi ilosciowymi (niedozywienie) lub jakosciowymi(np. niedobor witaminy A, B2), chorobami matki(np. cukrzyca, choroby nerek, serca), komplikacjami ciazowymi (np. zagrazajace poronienie, krwawienia w ciazy, zatrucie ciazowe wysokie miano przeciwcial w wyniku niezgodnosci glownuch grup krwi lub czynnika Rh), stresem matki. W okresie okolopordowym moze dojsc do uszkodzenia, powodujacych zaburzony rozwoj dziecka, w wyniku porodu przedwczesnego, powiklan (np. lozysko przodujace, przedwczesne odklejanie lozyska, wypadniecie pepowiny, nieprawidlowe polozenie, krwotok), zabiegow polozniczych (np. ekstrakcja dziecka za pomoca proznociagu lub kleszczy) i juz powstalych zaburzen, takich jak np. dystrofia wewnatrzmaciczna, zamartwica.

WARUNKI OPTYMALIZOWANIA ROZWOJU DZIECKA W OKRESIE PRENATALNYM .KSZTALTOWANIE PRZYWIAZANIA RODZICOW DO DZIECKA.

Okres przedurodzeniowego rozwoju dziecka wymaga od rodzicow podjecia dzialan, ktore optymalizuja jego rozwoj, a jednoczesnie ksztaltuja ich przywiazanie do niego.Sa nimi:

TROSKA O ZDROWIE DZIECKA I MATKI -przez prawidlowa diete; wystrzganie sie uzywek i srodkow psychoaktywnych oraz zbytecznych lekow; dbalaosc o higiene; odpowiednia ilosc snu, odpoczynku oraz ruchu; kontakt z lekarzemi stosowanie jego zalecen;zmianyw trybie zycia i organizacji dnia codziennego-zwolnienie tempa poruszania sie kierowanie sie wewnetrznym zegarem); ograniczenie wyjazdow i intensywnej pracy ; unikanie noszenia ciezarow i ucisku na brzuch; przygotowanie rzeczy i mieszkania zgodnie z potrzebami dziecka; zdobycie wiedzy i kompetencji ;czytanie ksiazek o rozwoju i wychowaniu dziecka, cwiczenia gimnastyczne, oddechowe, relaksacyjne-np.w szkole rodzenia), aby ciaza i porod oraz karmienie piersia byly pozytywnym doswiadczeniem rozwojowym.

NASTAWIENIE NA KOMUNIKACJE Z DZIECKIEM – np.uczenie sie rozumienia, co sygnalizuja jego ruchy; rozmowy z dzieckiem (glosne i w myslach);wyobrazniowe myslenie i fantazjowanie na jego temat(wizualizacja); pozytywne myslenie o nim ; spiewaniemu, graniena instrumencie lub sluchanie z nim muzyki; utulanie go przez czule dotykanie, masowanie i obejmowaniebrzucha;kolysaniedziecka oddechem i ruchem;pisanie listow do niego; pisaniepamietnikalub prowadzenie albumu jego prenatalnego rozwoju; rozne formy tworczosci na jego rzecz, wlaczanie dzecka w przezycia duchowe, np. estetyczne, religijne.ZAPEWNIENIE MATCE DOBREGO SAMOPOCZUCIA -przez odsuwanie niepokojacych mysli;stosowanie relaksu i humoru ;otaczanie sie ludzmi ,ktorych cechuje wewnetrzny spokoj i optymizm zyciowy; cierpliwosc i wyrozumialosc dla siebie; pozytywne myslenie o sobie i dziecku ; dbalaosc o elegancje wygladu zewnetrznego oraz sposobu poruszania sie ;korzystanie z przyslugujacych przywilejow i szukanie wsparcia u inych .

WZMACNIANIE WIEZI MALZENSKIEJ -przez wspolne rozmowy 9rowniez na tematy trudne),wspolne spedzanie czsu i dzielaenie obowiazkow oraz odpowiedzialnosci za dziecko; troske o mila atmosfere,gesty serdecznosci jak tez rozne formy bliskosci uczuciowej i fizycznej .

Dziecko juz przed urodzeniem charakteryzuje sie specyficznie ludzkimi cechami: przyjmuje wszystkimi zmyslami szeroki wachlarz bodzcow,dokonuje ich selekcji, reaguje na bodzce w specyficzny dla siebie sposob,niektore zapamietuje , uczy sie, nabywa pewnych nawykow. Dzieki temu juz przed urodzeniem moze byc prez rodzicow traktowane jako partner dialogu i bezposrednio po urodzeniu moze z nimi nawiazac wielozmyslowy kontakt. Dziecko juz na etapie prenatalnego rozwoju jest podmiotem odrebnym od matki (z wlasna homotaza), samosterowanym i adaptabilnym,ukierunkowanym na pozytywny rozwoj, aktywnym, nie tylklo psychoruchowo,ale takze w kontaktach spolecznych.

Uznanie dziecka przed urodzeniem za istote ludzka jest wstepnym warunkiem rozpoznania i zaspokojenia psychicznych potrzeb np.bezpieczenstwa, milosci),a to z kolei umozliwia jego prawidlowy rozwoj .Poczete dziecko, jako czlonek spolecznej niszy ekologicznej ,wprowadza zmiany w systemie wzajemnych relacji laczacych jego rodzicow ze soba oraz z innymi ,stajac sie waznym podmiotem ich uczuciowych odniesien. Moga oni poczuc sie rodzicami a nie przyszla matka i przyszlym ojcem oczekujacym dziecka), ksztaltowac przywiazanie do niego, co dostarcza im wielu radosnych przezyc. Ciaza jest wtedy okresem psychoseksualnego i psychospolecznego dojrzewania , szansa osiagniecia poziomu osobistego rozwoju.

WCZESNE UWARUNKOWANIA MOWY W OKRESIE PRENATALNYM

Rozwój mowy dzieckajest procesem ciągłym od chwili poczęcia do jego dojrzałości. Jest wiele czynników, które wpływają na prawidłowy rozwój dziecka a tym samym na rozwój jego mowy. Wszystkie dzieci przechodzą te same fazy rozwoju w tej samej kolejności, zróżnicowane jest jednak tempo rozwoju a każda nabyta sprawność zależy od dojrzałości i gotowości układu nerwowego. Zawiązki układu nerwowego tworzą się już w 13 dniu ciąży. W 3 miesiącu życia płodowego mózg odznacza się aktywnością i wykazuje indywidualne cechy osobnicze. W 4 miesiącu reaguje na sen i czuwanie matki i kontroluje różne stany jej świadomości.W rozwijającym się mózgu kształtują się ośrodki mowy. W okresie prenatalnym zostają wykształcone: jama ustna, gardłowa i nosowa, czyli tak zwana nasada, krtań, tchawica, oskrzela i płuca, czyli organy, które w mówieniu odgrywają główną funkcję. Między 6 a 7 tygodniem życia płodowego zaczynają pracować wspólnie mięśnie i nerwy. Rozpoczynają swoją koordynację od wargi górnej, która to najwcześniej jest wrażliwa na dotyk. Do 10 tygodnia powierzchnią wrażliwą na dotyk staje się okolica szczękowa i żuchwowa a drażnienie warg powoduje ich zamknięcie i ruchy połykania. W 12 tygodniu pojawia się ruch podciągania, podnoszenia górnej wargi, co stanowi wstępne stadium w rozwoju odruchu ssania. W 14 tygodniu życia płodowego rozpoczynają pracę mięśnie potrzebne w okresie po urodzeniu do chwytania, oddychania, fonacji i ssania. Mięśnie dziecka są jeszcze bardzo słabe, ale właśnie wtedy zaczyna się ich praca treningowa. Płód 17 tygodniowy ćwiczy już ruchy ssące, uwypukla i wysuwa wargi ku przodowi, ssie własny palec a w 29 tygodniu umiejętność ssania opanowuje bardzo dobrze. Oprócz narządu artykulacyjnego rozwija się także narząd fonacyjny. Kształtowanie się wiązadeł głosowych trwa do końca 3 miesiąca życia płodowego. W tym czasie dziecko rozpoczyna połykanie wód płodowych ćwicząc w ten sposób mięśnie, które po urodzeniu będą brały udział w mówieniu. Wraz z ruchami połykania rozpoczynają się pod koniec 3 miesiąca życia płodowego ruchy nabierania i wypierania wód płodowych, które są potrzebne przy wydychaniu i wdychaniu powietrza po urodzeniu a potem przy mówieniu. W tym też okresie są już ukształtowane struny głosowe i dziecko jest zdolne do reakcji płaczu na długo przed narodzeniem.

Warunkiem bardzo ważnym w rozwoju mowy dziecka jest prawidłowy słuch. Organ słuchu, ucho, kształtuje się bardzo wcześnie i jest zmysłem najlepiej rozwiniętym w pierwszych trzech miesiącach, po urodzeniu zaś jest całkowicie dojrzały do pracy. Między 4 a 5 miesiącem życia płodowego dziecko zaczyna reagować na bodźce akustyczne. Odbiera ono charakterystyczne cechy dźwięków na drodze pozaakustycznej (melodię, akcent, rytm i natężenie dźwięków). W ten sposób przyswaja sobie cechy prozodyczne mowy. Szczególnie dobrze dziecko słyszy i rozpoznaje głos matki oraz uderzenia jej serca. Trwałość pamięci spostrzeżeń słuchowych okresu prenatalnego potwierdza się tym, że dziecko do 2 roku życia preferuje głos matki a zaraz po urodzeniu przyjmuje taka pozycję i sposób ssania, który umożliwia dziecku słuchanie rytmu serca mamy. Okres prenatalnyjest to więc czas, gdy między innymi formułują się i rozwijają podstawowe organy odpowiedzialne za odbiór i nadawanie mowy. Występowanie w tym okresie niekorzystnych czynników działających na organizm matki może doprowadzić do powstawania różnorodnych nieprawidłowości także tych związanych z mową. Należy pamiętać, że im wcześniej zadziała czynnik szkodliwy tym uszkodzenia będą większe. Tak więc profilaktyka nastawiona na zapobieganie im, to dbałość o stworzenie optymalnych warunków w okresie ciąży począwszy od pierwszych jej tygodni.


Odpowiedzi: 5 to “Okres prenatalny”

  1. ten artykuł jest naprawdę świetny, rzeczowy, konkretny, godny polecenia wszystkim kobietom, które nie wierzą w to, że dziecko przed narodzeniem nie jest człowiekiem! doskonały materiał. gorąco polecam czytanie słowo po słowie. wszystko jest ważne, i jestem pewna, że tylko niewielki procent kobiet (w tym w ciąży) ma taką wiedzę. pozdrawiam, Mała M.

  2. bardzo cieszy nas to, że komuś spodobały się nasze wpisy i były pomocne, a chociażby ich treść zwróciła uwagę i skłoniła do refleksji. Oczywiście treść naszych wpisów nie jest naszymi samodzielnymi przemyśleniami tylko jest poparta fachową literaturą.

  3. powiem tak…jestem na studiach i mam do zrobienia prezentacje na temat okresu prenatalnego. Poszukując info na ten temat wpadłam na te strone…sama jestem juz matką wiec artkykuł docierał do mnie ze zdwojonym zrozumieniem procesów i zmian zachodzących w ciele kobiety. Jestem pod wielkim wrazeniem i mam nadzieje ze te informacje bedą dla mnie dobrym bodzcem do stworzenia rownie dobrej pracy. Dziekuje

    • dziękujemy za miły komentarz,
      co prawda prowadziłyśmy tego bloga na potrzeby zajęć ale mamy nadzieję ze informacje, które znalazłyśmy przydadzą się komuś, informacje pochodzą z książki :Redakcja naukowa: Barbara Harwas-Napierała, Janusz Trempała, Psychologia rozoju człowieka, Tom I, Tom II, Tom III., Wyd. PWN 2006.

  4. Super artykuł-naprawdę pomocny;)

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

WordPress.com Logo

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Twitter picture

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

 
Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

%d bloggers like this: